Dr.Ayça KAYA

Son dönemde sosyal medyada sıkça karşımıza çıkan bir ifade var: “Kortizol yüzü”, “stres göbeği”. Özellikle kilo veremeyen birçok kişi bunun sebebini doğrudan strese ve kortizole bağlıyor. Peki gerçekten stres kilo aldırır mı, yoksa bu durum biraz abartılıyor mu? Gelin bu konuyu bilimsel temelde ama günlük hayata yakın bir dille birlikte değerlendirelim.

Kortizol aslında vücudumuz için “kötü” bir hormon değil. Tam tersine, hayati bir rolü var. Böbreküstü bezlerinden salgılanan bu hormon, özellikle stres anında devreye girerek vücudu hayatta kalmaya hazırlar. Kan şekerini yükseltir, enerji kullanımını düzenler ve gerektiğinde kaslardan enerji mobilize eder. Yani kortizol, vücudun kriz yönetim sistemidir. Sorun, bu sistemin kısa süreli değil de uzun süreli aktif kalmasıyla başlar.

Akut stres dediğimiz kısa süreli stres durumlarında kortizol yükselir ve sonra normale döner. Ancak modern yaşamda stres genellikle kronik hale gelir. İş yükü, uykusuzluk, sürekli ekran maruziyeti ve düzensiz beslenme gibi faktörler kortizol seviyesinin sürekli yüksek kalmasına neden olabilir. İşte bu noktada kilo alımıyla ilişkili bazı mekanizmalar devreye girer.

Kortizolün kilo üzerindeki etkisi doğrudan “yağ aldırma” şeklinde değildir. Daha çok dolaylı bir etki söz konusudur. Yüksek kortizol, özellikle iştahı artırabilir ve kişiyi daha çok karbonhidrat ve şeker içeren gıdalara yönlendirebilir. Bunun temelinde beynin ödül sistemiyle olan ilişkisi yatar. Stres altındaki birey, hızlı enerji veren besinlere yönelerek geçici bir rahatlama sağlar. Bu da zamanla kalori fazlasına ve kilo artışına neden olabilir.

Bununla birlikte kortizol, yağ dağılımını da etkileyebilir. Yapılan çalışmalar, kronik stres altında olan bireylerde yağın özellikle karın bölgesinde (visseral yağlanma) birikmeye daha yatkın olduğunu göstermektedir. Bu durum halk arasında “stres göbeği” olarak tanımlanır. Ancak burada önemli bir nokta var: Bu etki tek başına kortizolden değil, aynı zamanda beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite düzeyi ve uyku düzeniyle birlikte ortaya çıkar.

Uyku konusu bu denklemde çok kritik bir yer tutar. Yetersiz uyku, kortizol seviyelerini artırırken aynı zamanda leptin ve ghrelin gibi iştah hormonlarını da etkiler. Bu da gün içinde daha fazla yeme isteğine yol açar. Özellikle gece geç saatlere kadar uyanık kalmak ve düzensiz uyku, kilo kontrolünü zorlaştıran önemli faktörlerden biridir.

Kafein tüketimi de çoğu zaman gözden kaçan bir başka başlıktır. Aşırı kafein alımı, özellikle hassas bireylerde kortizol seviyelerini artırabilir. Gün içinde sürekli kahve tüketmek, zaten stres altında olan bir vücutta bu hormonal yükü daha da artırabilir. Bu durum doğrudan kilo aldırmasa da uyku kalitesini bozarak ve iştahı etkileyerek dolaylı bir risk oluşturur.

Peki o zaman şu soruya net bir cevap verelim: Kortizol tek başına kilo aldırır mı?
Hayır. Kortizol, doğrudan yağ depolayan bir hormon değildir. Ancak kronik yüksekliği; iştah artışı, kötü beslenme tercihleri, uyku bozukluğu ve hareket azalması gibi faktörler üzerinden kilo artışını kolaylaştırabilir. Yani kortizol bir “sebep”ten çok, bir “kolaylaştırıcı”dır.

Burada en önemli nokta, sosyal medyada sıkça karşılaştığımız “her şey kortizolden” yaklaşımının bilimsel olarak doğru olmamasıdır. Kilo kontrolü çok faktörlü bir süreçtir. Hormonlar bu sürecin bir parçasıdır ama tek belirleyici değildir.

Kaynaklar

Adam, T. C., & Epel, E. S. (2007). Stress, eating and the reward system. Physiology & Behavior, 91(4), 449–458.

Epel, E., Lapidus, R., McEwen, B., & Brownell, K. (2001). Stress may add bite to appetite in women: A laboratory study of stress-induced cortisol and eating behavior. Psychoneuroendocrinology, 26(1), 37–49.

Spiegel, K., Leproult, R., & Van Cauter, E. (1999). Impact of sleep debt on metabolic and endocrine function. The Lancet, 354(9188), 1435–1439.

Torres, S. J., & Nowson, C. A. (2007). Relationship between stress, eating behavior, and obesity. Nutrition, 23(11-12), 887–894.

Tomiyama, A. J. (2019). Stress and obesity. Annual Review of Psychology, 70, 703–718.